﴿۲۲۲﴾ تَنَزَّلُ عَلَى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ
﴿۲۲۲﴾ تَنَزَّلُ عَلَى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ
بر هر دروغگوي گنهكار نازل ميگردند.
صاحب مجمع البيان در ذيل جمله (تنزل على كل افاك اثيم ) گفته : (افاك ) به معناى كذاب است و اصل كلمه افك به معناى قلب، و زير و رو كردن است و افاك ( كه صيغه مبالغه آن است ) به معناى كسى است كه بسيار قلب مى كند و اخبار را از طرف راستش به طرف دروغ بر مى گرداند. و كلمه (اثيم ) به معناى كننده كار زشت است
و اما اينكه فرمود: شيطانها بر هر افاكى اثيم نازل مى شوند، جهتش اين است كه شيطانها هيچ كارى جز جلوه دادن باطل به صورت حق و زينت دادن عمل زشت، كارى ندارند و معلوم است كه جز بر افاك اثيم، هم نازل نمى شوند.
اوّلاً چنين آدمهايي ( افاك اثيم) اينها مهبط شياطيناند كه شيطان بر آنها وارد ميشود در حالي كه وجود مبارک پيغمبر (صلّي الله عليه و آله و سلّم) همهٴ شما عمري را به عظمت و امانت او را آزموديد او افّاك نيست او اثيم نيست و مانند آن پس او ﴿تَنَزَّلُ عَلَي كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ﴾ و حرفهاي آنها هم حرفهاي دروغ است امّا وجود مبارك پيغمبر حرفهايي زده كه اين حرفهايش را هم دليل عقل قبول كرده هم دليل نقل قبول كرده آنچه مطالب جهانبيني است با برهان عقلي هماهنگ بود آنچه مطالب نقلي است علماي بنياسرائيل تأييد كردند صاحبان كتاب تأييد كردند مسيحيها تأييد كردند يهوديها تأييد كردند فرمودند در تورات اينچنين است در انجيل اينچنين است بعضيها تصديق كردند بعضي كتاب را پنهان كردند آيات نازل شد ﴿فَأْتُوا بِالتَّوْرَاةِ فَاتْلُوهَا إِن كُنْتُمْ صَادِقِينَ﴾[20] خب اين توراتها را در خانههايتان براي چه چيزي پنهان كرديد دربياوريد ببينيد همين حرفي كه من ميگويم هست يا نيست لذا فرمود علماي بنياسرائيل تأييد كردند پس اگر حرف نقلي است كه علماي بنياسرائيل تأييد ميكنند تورات و انجيل تأييد ميكنند اگر حرف عقلي است كه برهان عقلي آن را تأييد ميكند پس اينها كذب نيستند شياطين كذب ميآورند اينها كذب نيستند پس اينها حرف شياطين نيستند شياطين بر ﴿أَفَّاكٍ أَثِيمٍ﴾ نازل ميشوند وجود مبارك حضرت، امين است
فرمود اين تحليل سه ضلعي كه مصدر نزول، مهبط نزول و خود شئ نازل در قرآن همهاش حق است و صدق است و خير است و فلاح و صلاح ولي دربارهٴ شيطان هر سه جهتش باطل است براي اين است كه مهبط نزول شياطين افرادياند كه پراكندهگويند (يك) حرفهايي ميزنند كه عمل نميكنند (دو) آنچه عمل ميكنند به زبان نميآورند (سه) يك عدّه افراد هوچي به دنبال اينها راه ميافتند