وَعَجِبُوا أَنْ جَاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ وَقَالَ الْكَافِرُونَ هَذَا سَاحِرٌ كَذَّابٌ ﴿۴﴾
وَعَجِبُوا أَنْ جَاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ وَقَالَ الْكَافِرُونَ هَذَا سَاحِرٌ كَذَّابٌ ﴿۴﴾
آنها تعجب كردند كه چرا انذار كننده اي از ميان آنها برخاسته، و كافران گفتند: اين ساحر دروغگوئي است! (۴)
دربـاره ايـن آيـات شـان نـزولى شـبـيـه آنـچـه در آيـات قبل بيان شد نقل كرده اند و بعيد نيست شان نزول واحدى باشد كه براى مجموع اين آيات است .
ولى از آنـجـا كه اين شان نزول مطالب تازه اى دارد ما آن را از تفسير (على بن ابراهيم ) در اينجا مى آوريم ، و آن اين است كه :
هـنگامى كه رسول خدا دعوتش را آشكار كرد سران قريش نزد ابوطالب آمدند و گفتند اى ابـوطـالب فـرزنـد بـرادرت مـا را سبك مغز مى خواند، و به خدايان ما ناسزا مى گويد، جوانان ما را فاسد نموده ، و در جمعيت ما تفرقه افكنده است اگر اين كارها به خاطر كمبود مـالى اسـت مـا آنقدر مال براى او جمع آورى مى كنيم كه ثروتمندترين مرد قريش شود، و حتى حاضريم او را به رياست برگزينيم.
ابـوطالب اين پيام را به رسول الله (صلى اللّه عليه و آله و سلّم ) عرض كرد: پيامبر (صـلى اللّه عـليـه و آله و سـلّم ) فـرمـود: لو وضـعـوا الشـمس فى يمينى و القمر فى يسارى ما اردته ، و لكن كلمة يعطونى يملكون بها العرب و تدين بها العجم و يكونون ملوكا فى الجنة !:
اگـر آنـهـا خـورشـيـد را در دسـت راسـت مـن و مـاه را در دسـت چـپ مـن بـگـذارنـد مـن بـه آن تـمـايـل ندارم، ولى (به جاى اين همه وعده ها) يك جمله ، با من موافقت نمايند تا در سايه آن بـر عـرب حـكومت كنند، و غير عرب نيز به آئين آنها درآيند، و آنها سلاطين بهشت خواهند بود!.
ابـوطـالب ايـن پيام را به آنها رسانيد، آنها گفتند: حاضريم به جاى يك جمله ده جمله را بپذيريم (كدام جمله منظور تو است ؟).
پـيـامـبـر (صلى اللّه عليه و آله و سلّم ) به آنها فرمود: تشهدون الا لا اله الا الله و انى رسـول الله : گـواهـى دهـيـد كـه مـعـبـودى جـز الله نـيـسـت و مـن رسول خدا هستم .
آنـهـا (از ايـن سـخن سخت وحشت كردند و) گفتند: ما 360 خدا را رها كنيم تنها به سراغ يك خدا برويم ؟ چه چيز عجيبى ؟! (آنهم خدائى كه هرگز ديده نمى شود!).
در ايـنـجـا آيـات زيـر نـازل شـد (بـل عـجـبـوا ان جـائهـم مـنـذر مـنـهـم و قال الكافرون هذا ساحر كذاب ... ان هذا الا اختلاق ).
هـمـيـن مـعـنـى در تـفـسـيـر مـجـمـع البـيـان بـا تـفـاوت مـخـتـصـرى نـقل شده و در آخر آن آمده است : پيامبر (صلى اللّه عليه و آله و سلّم ) در حالى كه اشك از چـشـمـانش جارى بود فرمود اى عمو! اگر اينها خورشيد را در دست راست من و ماه را در دست چـپـم قرار دهند تا دست از اين سخن بردارم هرگز چنين نخواهم كرد، مگر اينكه اين سخن را در جـامـعـه نـفـوذ دهـم ، و يـا در راه آن كـشته شوم ، هنگامى كه ابوطالب اين سخن را شنيد عـرض كـرد بـه دنـبال برنامه خود باش به خدا سوگند كه من هرگز دست از يارى تو بر نخواهم داشت .
تعجب آنها از اين بود كه محمد (صلى اللّه عليه و آله و سلّم ) يك نفر از خود آنها است .
چرا فرشته اى از آسمان نازل نـشده ؟ آنها اين نقطه بزرگ قوت را نقطه ضعف مى پنداشتند كسى كه از ميان توده مردم برخاسته بود، از نيازها و دردهاى آنها با خبر بود، و با مشكلات و مسائل زندگى آنان آشنائى داشت مى توانست در همه چيز الگو و اسوه باشد، آنها اين امتياز بزرگ را به عنوان يك نقطه تاريك در دعوت پيامبر (صلى اللّه عليه و آله و سلّم ) تلقى مى كردند و از آن تعجب داشتند.
فرستادن فرشته بهجای انسان، مشکلات متعددی به همراه داشت. نخست اینکه فرشته نمیتوانست برای انسانها الگو و اسوه باشد. دوم اینکه نمیتوانست برای اثبات اینکه از جانب پروردگار فرستاده شده است، دست به تحدّی بزند؛ زیرا تواناییها و قابلیتهای انسان و فرشته با یکدیگر متفاوت است.
گـاه از ايـن مـرحـله نـيـز فـراتـر رفـتند و كافران گفتند اين ساحر دروغگوئى است ! (و قال الكافرون هذا ساحر كذاب ).
بـارها گفته ايم كه نسبت دادن سحر به پيامبر (صلى اللّه عليه و آله و سلّم ) به خاطر مـشـاهده معجزات غير قابل انكار و نفوذ خارق العاده او در افكار بود، و نسبت دادن كذب به او بـه خـاطـر ايـن بـود كـه بـر خلاف سنتهاى خرافى و افكار منحطى كه جزء مسلمات آن مـحـيـط مـحـسـوب مى شد قيام كرد و بر ضد آن سخن مى گفت و دعوى رسالت از سوى خدا داشت .
يـعـنـى تـعـجـب كردند از آمدن منذرى از جنس خودشان، يعنى از جنس بشر، چون مسلك وثنيت منكر رسالت بشر است.
كـفـار در ايـنـكـه گـفـتـه انـد: (هـذا سـاحـر كـذاب) اشـاره كـرده انـد بـه رسـول خـدا (صـلّى اللّه عليه و آله و سلّم) و او را متهم به سحر كرده اند، چون از آوردن مثل آنچه كه آن جناب آورد يعنى قرآن عاجز شدند. و نيز آن جناب را متهم كردند به دروغ، و گمان كردند كه وى به دروغ، قرآن و معارف حقيقى آن را به خدا نسبت مى دهد.
فرمود اينها مشكل جدّي دارند، چون جهانبيني, معرفتشناسي و توحيد آنها ناقص است انسان را نشناختند و چون انسان را نشناختند، گفتند مگر ميشود انسان فرستاده خدا باشد؟! ﴿وَ عَجِبُوا أَنْ جاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ﴾، البته انبيا كه ميآيند معلّم كتاب و حكمت, «مزكّي» نفوس, مبشّر و منذر هستند؛ در بين اين عناوين پنجگانه اين تبهكاران با «انذار» روبهرو ميشوند. اينها از علم كتاب, از علم حكمت, از تزكيه نفوس, از تبشيرِ به بهشت طَرْفي نبستند، حداقل از «انذار» ميخواستند بهرهمند شوند که اين هم نشد و تعجّب آنها اين است كه مگر ميشود بشر از طرف ذات اقدس الهي پيام بياورد؟! اگر پيامي هست بايد به وسيله فرشتهها باشد!
خدا مرحوم آقا سيد نورالدين اراکی را که اين كتاب القرآن و العقل را نوشته غريق رحمت كند! اين كتاب براي همان بزرگواري است كه اهل اراك بود، مرحوم آقاي اراكي(رضوان الله عليه) خدمتشان درس خواندند و خيلي ايشان را اجلال كردند و با بزرگواري براي اين كتاب مقدّمه نوشتند؛ سه جلد كتاب است که متأسفانه تمام نشده و اين كتاب را به نام القرآن و العقل به تنهايي نوشته است. در جبهه جنگي كه عليه انگليسيها در عراق راه افتاده بود اين بزرگوار در جبهه بود و گاهي هم در اثناي اين كتاب ميفرمايد به اين قسمت آيه كه رسيديم در فلان قسمت موصل هستيم و هيچ كتابي نزد من نيست، فقط معالم (این کتاب به عنوان اولین کتاب درسی شیعیان در مورد علم اصول فقه به طلاب، آموخته میشد و متن آن بسیار ابتدایی است) است كه دارم به بچهام درس ميگويم، تنها خودش بود در خدمت قرآن كريم، منتها حافظه خيلي قوي داشت و اين سه جلد كتاب القرآن و العقل را نوشتند كه مرحوم آقاي اراكي اين را ترويج كرده و مقدمه هم براي آن نوشتند.
اين بزرگوار در آن القرآن و العقل ميگويد شما ميگوييد فرستادهٴ خدا بايد فرشته باشد، بله اين هم فرشته است؛ بله ظاهر او ﴿أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ﴾، اما باطنش ﴿ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِّثْلُكُمْ يُوحَىٰ إِلَيَّ﴾[21] است. شما اگر ظاهر او را بخواهيد ببينيد، ظاهرش كه پيغمبر نيست، ظاهرش ﴿يَأْكُلُ الطَّعامَ وَ يَمْشي فِي الْأَسْواقِ﴾[22] است و مثل شماست, روح و قلب او كه ﴿نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ * عَلَی قَلْبِكَ﴾[23] او در حقيقت فرشته است، فرشته يعني موجود مجرّد منزّه معصوم; … ايشان ميفرمايد شما ميخواهيد پيامبر فرشته باشد او هم فرشته است. فرشته يعني موجود مجرّد عقلاني كه بتواند با ذات اقدس الهي رابطه داشته باشد، او هم همان است. غرض اين است كه چه تعجّبي داريد؟! علت تعجّبتان اين است كه شما انسان را نشناختيد و سرّش اين است كه معرفتشناسي شما همان حسّي و تجربه حسّي است ﴿وَ عَجِبُوا أَنْ جاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ﴾.
پرسش: جنبه معرفت شناسی يعنی چه؟
پاسخ: معرفت يعني علم و دانش, علم و دانش همين پنج شش قسم است. ما گاهي از راه حِس چيزي را ميشنويم, ميبينيم، بويايي داريم و مانند اينها, گاهي با برهان عقلي درك ميكنيم و گاهي با مشاهدات درك ميكنيم، اينها راه های معرفتشناسي است؛ آن كفِ معرفتشناسي اين است كه انسان از راه چشم و گوش چيزي را بفهمد. اين استدلالهاي عقلي, تجريد عقلي است كه پشتوانه آن تجربه حسّي است.
راه های شناخت
حس: شناخت از طریق حواس پنجگانه (بینایی، شنوایی، بویایی، چشایی و لامسه) حاصل میشود؛ برای مثال، دیدن خورشید با چشم.
تجربه: شناخت از طریق مشاهده، آزمایش و بررسی مکرر پدیدهها حاصل میشود؛ برای مثال، بررسی تأثیر افزایش دما بر سرعت یک واکنش شیمیایی.
عقل: شناخت از طریق استدلال، تفکر و تحلیل عقلی به دست میآید؛ برای مثال، اثبات یک قضیه ریاضی با استفاده از برهان.
شهود: شناخت از طریق آگاهی مستقیم و بدون واسطه به دست میآید؛ برای مثال، درک مستقیم درد، شادی یا آگاهی انسان از وجود خودش.
نقل و وحی: شناخت از طریق دریافت اخبار و اطلاعات از منابع معتبر حاصل میشود؛ برای مثال، شناخت معارف دینی از طریق قرآن و سنت پیامبر یا آگاهی از وقایع تاریخی از طریق اسناد معتبر.
كفِ معرفت كه از او پايينتر نيست همين معرفتهاي حسّي و تجربي است كه يقين در اينها بسيار كم است اما كاربرد اينها زياد است علم كشاورزي اين طور است دامداري اين طور است بيطاري (دانش دامپزشکی) اين طور است طب اين طور است صنايع اين طور است كه شما در غالب اين امور تجربي يقين رياضي كه صد درصد باشد بسيار كم ميبينيد ولي مشكلات جامعه با همين علوم حل ميشود يعني مثلاً هيچ طبيب منتظر نيست كه براي او ثابت بشود كه اين بيماري صد درصد فلان است و داروي آن هم صد درصد فلان است اينها با طمأنينه با هشتاد درصد با كمتر و بيشتر حكم صادر ميكنند و درمان ميكنند كشاورزي اين طور است ساير علوم تجربي هم اين طور است از علم تجربي پايينتر ما علمي نداريم منتها كاربرد اينها فراوان است بالاتر از علم تجربي،علم رياضي است كه نيمهتجربي است كه آنجا جزم راه دارد (به یقین و اطمینان قطعی رسید) بالاتر از رياضيات،فلسفه و كلام است كه علم تجريدي است و برهان در آن منطقه است و علوم اول و دوم يعني طبيعي و رياضي را آنها تأمين ميكنند بالاتر از فلسفه و كلام،عرفان نظري است كه تجريدي ناب است و بالاتر از همه هم عرفان شهودي است كه انسان بيابد نظير حارثة بن مالك كه گفت: «كأني أنظر إلي عرش ربّي»[2] آن ديگر در رديف علوم حصولي نيست.
—--
… اصول اعتقادي; يعني توحيد, وحي و معاد يك امر محسوس و مشهود حسّي نيست، غيب است؛ يعني خدا و اسماي حسناي خدا امر محسوس نيست كه كسي با حس و تجربه حسّي آن را درك كند، بلکه وحي و نبوّت و امامت و خلافت و رسالت و عصمت و معجزه (خودِ معجزه ممکن است محسوس و قابل مشاهده باشد، اما تشخیص منشأ الهی آن و اینکه چگونه بر حقانیت نبوت دلالت میکند، نیازمند معرفت و استدلال عقلی است.) و مانند اينها يك امر محسوس نيست تا كسي با چشم و گوش اينها را درك كند. مسئله اعتقاد به قيامت يك امر غيبي است و يك امر محسوس نيست تا آن را درك كنند، البته بعد از اينكه وارد آن صحنه شدند محسوس است; ولي الآن غيب است. درك و باور كردن اين مسائل بدون معرفتشناسي عقلي ممكن نيست، زيرا امور غيبي را با حس, با گوش, با چشم و مانند آن نميشود ادراك كرد؛ لذا قرآن كريم يك مهندسي رسم كرد و در فضاي اين فرهنگ هندسيشده مردم را به اين اصول دعوت كرد. فرمود بالأخره شما اگر مقلّد هستيد بايد محقّقانه و عاقلانه مقلّد باشيد, اگر مرجع و متبوع هستيد بايد محقّقانه و عاقلانه متبوع باشيد؛ تابع و متبوع هر دو بايد عاقل باشند، اين دو مرز را در آيات سوره مباركه «حج»؛ يعني آيه سه به بعد و هشت به بعد مشخص كرد كه قبلاً بحث شد…
http://www.parsquran.com/data/show.php?sura=22&ayat=1&user=far&lang=far&tran=2
در بخشهاي ديگر فرمود ـ حالا يا مقلّد يا متبوع يا تابع ـ وقتي بنا شد عاقل باشيد نشانه عقلانيت در اين است كه اگر چيزي را قبول كرديد و نظر مثبت داديد با برهان باشد, نظر منفي داديد با برهان باشد؛ اين دو مرز را همراه با آن دو مرز ديگر ـ اين چهار محدوده را ـ به عنوان مهندسيِ فرهنگيِ اصلي تبيين كرد و در اين فضا حرفهاي خودش را پياده كرد.
در سوره مباركه «اسراء» و مانند آن فرمود: ﴿لا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ و چيزى را كه بدان علم ندارى دنبال مكن﴾[1] و در بخشهاي ديگر فرمود: ﴿بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحيطُوا بِعِلْمِهِ بلكه چيزى را دروغ شمردند كه به علم آن احاطه نداشتند﴾؛[2] بيان نوراني امام صادق(سلام الله عليه) آنطوري كه مرحوم كليني در جلد اول كافي نقل كرد اين بود كه حضرت فرمود:
عن أبي عبد الله (ع) قال: إن الله خص عباده بآيتين من كتابه أن لا يقولوا حتى يعلموا ولا يردوا ما لم يعلموا, وقال عز وجل {ألم يؤخذ عليهم ميثاق الكتاب أن لا يقولوا على الله إلا الحق} وقال {بل كذبوا بما لم يحيطوا بعلمه و لما يأتهم تأويله}.
از امام صادق (علیهالسلام) روایت شده است:
«خداوند بندگان خود را با دو آیه از کتابش مقید و ملزم ساخته است: اینکه تا زمانی که چیزی را نمیدانند، درباره آن سخن نگویند و آنچه را نمیدانند، رد و انکار نکنند.»
سپس امام (ع) به این دو آیه از قرآن استناد فرمودند:
آیه اول:
«أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثَاقُ الْكِتَابِ أَنْ لَا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ»
آیا از آنان در کتاب الهی پیمان گرفته نشده بود که درباره خدا جز سخن حق نگویند؟
(سوره اعراف، آیه ۱۶۹)
آیه دوم:
«بَلْ كَذَّبُوا بِمَا لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ»
بلکه آنان چیزی را تکذیب کردند که به دانش آن احاطه نداشتند و هنوز حقیقت و تأویل آن برایشان آشکار نشده بود.
(سوره یونس، آیه ۳۹)